โครงการบำบัดน้ำเสียอันเนื่องมาจากพระราชดำริ เกิดขึ้นเนื่องจากพระองค์ทรงทราบว่า กรุงเทพฯ และแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่างได้ รับผลกระทบจากปัญหาน้ำเน่าเสียอยู่ในขั้นวิกฤติรุนแรง ซึ่งก่อให้เกิดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมมากมาย กล่าวคือ

จากปัญหาน้ำเสียดังกล่าวได้ทวีความรุนแรงขึ้นเป็นอย่างมาก "การประดิษฐ์เครื่องกลเติมอากาศ" จึงบังเกิดขึ้นโดยพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เพื่อผลิตขึ้นมาใช้ในประเทศไทย นับตั้งแต่วันที่ ๒๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๓๑ ที่ได้พระราชทานรูปแบบอันเป็นเค้าโครง และแนวพระราชดำริแก่เจ้าหน้าที่กรมชลประทาน ณ อาคารชัยพัฒนา พระราชวังสวนจิตรลดา เครื่องกลเติมอากาศที่ผิวน้ำหมุนช้าแบบทุ่นลอยที่มีชื่อว่า "กังหันน้ำชัยพัฒนา" จึงกำเนิดขึ้น เป็นสิ่งประดิษฐ์อันเกิดขึ้นด้วยพระเมตตาห่วงใยในทุกข์เข็ญ เพื่อสุขภาพของพสกนิกรผู้เดือดร้อนโดยแท้

เครื่องกังหันน้ำชัยพัฒนา เป็นผลงานของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ที่ได้รับการจดสิทธิบัตรเป็นสิ่งประดิษฐ์ของไทย ที่จะมีส่วนสำคัญอย่างยิ่งในกระบวนการพัฒนาประเทศ มีบริษัทห้างร้านเอกชนและหน่วยราชการ ที่นำประดิษฐกรรมนี้ไปใช้ในการบำบัดน้ำเสียตามที่ต่างๆ มีผลดีเป็นที่ประจักษ์แล้วหลายแห่ง ทำให้สามารถประหยัดเงินตราต่างประเทศได้เป็นจำนวนมาก

กังหันน้ำชัยพัฒนา เป็นเครื่องกลเติมอากาศที่ผิวน้ำแบบทุ่นลอย สามารถลอยขึ้นลงได้เองตามระดับน้ำ มีใบพัดที่ออกแบบเป็นซองตักน้ำรูปสี่เหลี่ยมคางหมู จำนวน ๖ ซอง โดยใช้มอเตอร์ไฟฟ้าขนาด ๒ แรงม้า สำหรับขับเคลื่อนซองน้ำให้หมุนรอบเป็นวงกลม ทั้งนี้ใช้หลักการวิดน้ำขึ้นไปสาดกระจายให้เป็นฝอยในอากาศ ทำให้น้ำสัมผัสกับอากาศได้อย่างทั่วถึง ส่งผลให้ปริมาณออกซิเจนในอากาศ สามารถละลายผสมผสานเข้าไปในน้ำได้อย่างรวดเร็ว คุณสมบัติที่ดีเลิศของกังหันน้ำชัยพัฒนาคือ เป็นเครื่องกลเติมอากาศที่ช่วยบำบัดน้ำเสียที่มีต้นทุนถูก และใช้งานได้สะดวก จากการทดสอบประสิทธิภาพปรากฏว่า สามารถช่วยถ่ายออกซิเจนได้เท่ากับ ๐.๙ กิโลกรัมของออกซิเจนต่อแรงม้าต่อชั่วโมง

คุณค่าอันอเนกอนันต์ของเครื่องกังหันน้ำชัยพัฒนา ทำให้คณะกรรมการบริหารสภาวิจัยแห่งชาติ มีมติสมควรทูลเกล้าฯ ถวายรางวัลคิดค้นหรือสิ่งประดิษฐ์ ซึ่งเป็นประโยชน์แก่ประเทศชาติ ประจำปี ๒๕๓๖ เป็นรางวัลที่ ๑

^* รวบรวมและเรียบเรียงจาก

๑.	คณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจาก พระราชดำริ.สำนักงาน.องค์พระผู้สถิตย์ในหทัยราษฎร์.กรุงเทพฯ : บริษัท ๒๑ เซ็นจูรี่ จำกัด.๒๕๓๘.
๒.	เลขาธิการมูลนิธิชัยพัฒนา.วารสารมูลนิธิชัยพัฒนา.เมษายน ๒๕๓๗.